door Robbert Coops
De uitkijkpost van Egbert Beter bevindt zich op zolder. In tijden van grote somberheid of reflectie zit hij hier. Alleen. Dat gebeurt niet zonder reden, want het blijft nuttig van wat grotere afstand af en toe te kijken naar de gordiaanse knoop die overheid heet. Zit daar eigenlijk nog wel beweging in en zo ja in welke richting? Egbert noemt het .”Kijk uit voor de uitkijk”. Leuk gevonden, maar levert het ook wat op?
Vanuit zijn uitkijkpost ziet Egbert eigenlijk hetzelfde als iedereen. De overheid als netwerk. Maar wel een compleet ontoegankelijk en complex, vaak niet logisch netwerk. De overheid als onontwarbare knoop. Netwerken vervullen steeds vaker een tijdelijk vangnet, vaste structuren worden steeds minder vast en de overheid zelf functioneert als onderdeel van een publiek netwerk – in vele vormen en maten – zelf opvallend gebrekkig. Alle pogingen van de laatste twintig jaar om de transparantie en interne organisatiestructuur van de overheid juist groter en logischer te maken is die situatie wezenlijk niet erg veranderd. De vele bestuurslagen, de invloed van Europa, de uitvoeringsinstanties, de eindeloze golfbewegingen of beleidslevenscycli, de marktwerking die nu weer gevolgd wordt door nationalisatie, de toezichthouders en vooral de schier oneindige stapeling van regels, beleidsmaatregelen en wetten maken een secuur beeld van die overheid troebel.
Egbert bekijkt dit alles met lede ogen. Hij ziet dat dit soort publieke combinaties, structuren en ontwikkelingen er – ongetwijfeld onbedoeld - voor zorgen dat het inzicht op het functioneren van de overheid wordt vertroebeld. Iedereen die de overheid als een onderdeel van zijn of haar netwerk wil laten functioneren zal dat vroeg of laat merken. Het is zelfs redelijk onbegonnen werk om de overheid succesvol te laten participeren in dergelijke netwerken. Dat heeft zeker niet alleen te maken met personeelswisselingen of reorganisaties, maar veel meer met de mentaliteit en het gebrek aan vasthoudendheid bij diezelfde overheid. Ook hier regeert de waan van de dag, is opportunisme bon ton en worden lastige issues (en dus lastige netwerken) genegeerd.
Nu heeft diezelfde overheid het ook niet gemakkelijk, omdat ook de relevante omgeving niet erg doordringbaar is. Het maatschappelijk middenveld – waar ons land altijd zo prat op gaat – is vrijwel verdwenen of functioneert op een heel ander niveau, de traditionele overlegpartners blijken deels hun legitimiteit verloren te hebben en het polderen als gemeenschapsspel blijkt veel van de oorspronkelijk glans verloren te hebben. Vaste, formele netwerken worden overvleugeld door informele, meer ad hoc en resultaatgerichte gelegenheidscombinaties. Lukt het niet via de partijpolitieke band en lukt het ook niet via de gestaalde kaders in het georganiseerde overleg, dan ontstaan er nieuwe verbanden met vaak opvallende partners.
Egbert realiseert zich bij zijn periodieke overpeinzingen dat die enorme dynamiek, zeker ook bij functionele relaties en relatiepatronen, niet alleen voor de vernieuwing van de rijksdienst bedreigend is, maar evenzeer kansen biedt. Maar in beide gevallen zal de overheid zich razendsnel moeten aanpassen om niet teveel uit beeld te raken. Dat vereist flexibele, resultaatgerichte, maar vooral ook omgevingsbewuste en communicatieve ambtenaren en bestuurders. Dat is noodzakelijk gelet op de dynamiek in hun beleidsomgeving. Dus geen rondje inspraak of bestuurlijk overleg of consultatie omdat dat nu eenmaal de rite is, maar veel meer innovatieve of experimentele vormen van publiek-private partnerships of van interactieve processen, waarbij het maatschappelijk belang van het issue belangrijker is dan tradities. Het vergt – zeker ook van de overheid – een pro-actieve, signalerende houding. En moed en durf. Maar ook professionaliteit, inzicht in de ontwikkeling van issues (timing!) en van daarbij behorende netwerken.
Egbert loopt opgetogen naar beneden. Het is duidelijk wat er met zijn huis moet gebeuren. De beoogde renovatie krijgt op een duurzame manier opeens een andere dimensie. Wanneer de overheid echt als modern en robuust systeem wil blijven functioneren dan moeten alle ramen en deuren wijd open (en dan is het binnenmilieu maar eens wat minder comfortabel warm), is de toegang optimaal (en moet de veiligheidseisen maar even op een lager pitje) en zullen alle netwerken met een toegevoegde waarde aangesloten worden. Dat belooft een ingrijpende verbouwing. Als er nu maar niet aanbesteed hoeft te worden….
